کلیسای سنت استپانوس جاذبه گردشگری آذربایجان شرقی

کلیسای سنت استپانوس در منطقه قزل وانگ یا صومعه سرخ واقع در استان آذربایجان شرقی و در نزدیکی مرز جمهوری آذربایجان و منطقه آزاد ارس قرار دارد. این کلیسا فاصله‌ای حدود ۱۷ کیلومتر با شهر جلفا دارد.

تاریخچه کلیسای سنت استپانوس

تاریخچه کلیسای سنت استپانوس را می‌توان به دو دوره اصلی تقسیم کرد: دوران ساخت و معماری اولیه و دوران بازسازی.

تاریخ و سبک معماری کلیسای سنت استپانوس

قدمت کلیسای سنت استپانوس به زمان‌های قدیمی برمی‌گردد، اما تاریخ دقیق ساخت آن روشن نیست. منابع مختلف اشاره‌ای به این کلیسا در سال ۶۴۹ میلادی می‌کنند، اما برخی نیز باور دارند که ساخت آن به زمان اوایل مسیحیت برمی‌گردد.به طور خاص، در سال ۹۷۶ میلادی (۲۶۶ هجری قمری)، آشوت باگرادونی، پادشاه ارمنستان، کاتالیکوس خاچیک، رهبر مذهبی ارمنیان، را به عنوان سرپرست وانگ استپانوس انتخاب کرد. او کلیسایی را در این منطقه ساخت که هزینه ساخت آن را پادشاه تقبل کرد.

علاوه بر کلیسای سنت استپانوس، یک کلیسای دیگر نیز به همین شکل و سبک معماری در سوی دیگر رود ارس واقع شده است. این نشان می‌دهد که احتمالاً هر دو کلیسا در یک دوره زمانی و تحت حکومت یک قدرت ساخته شده‌اند.

در برخی از منابع تاریخی، مانند سفرنامه تارونیه، ذکر شده که این بنا متعلق به دوره صفویه است. با این حال، از سبک معماری و تزیینات آن مشخص است که این کلیسا در قرون ۱۰ تا ۱۲ میلادی (۴ تا ۶ قمری) ساخته شده است. به هر حال، امروزه این کلیسا یکی از جاذبه‌های دیدنی جلفا محسوب می‌شود.

باز سازی کلیسا

بازسازی کلیسای سنت استپانوس، که به نام کلیسا خرابه جلفا نیز شناخته می‌شود، در دوره‌های مختلفی صورت گرفته است. در سال‌های ۱۰۵۳ تا ۱۰۶۶ هجری قمری، هاکوپ جوقاتیسی، خلیفه اعظم وانگ استپانوس، این ساختمان را بازسازی کرد. همچنین در دوره صفویان نیز، کلیسای سنت استپانوس مورد بازسازی قرار گرفت.

در دوره قاجار نیز، اهمیت ویژه‌ای به تعمیر این کلیسا اولیه شد. در سال ۱۲۴۵ هجری قمری، به دستور عباس میرزا که در آن زمان ولیعهد قاجار بود، این کلیسا در روستایی در دره شام خریداری و به وقف کلیسا تعیین شد. یک کتیبه به خط نستعلیق نیز در این کلیسا نصب شد که این امر را تایید می‌کند.

در دوره‌های معاصر نیز، این کلیسا چندین بار بازسازی شده است. در سال ۱۳۸۴ خورشیدی، هنگامی که در حال تعمیر بودند، انسان‌های مرمت‌کار جسدی را بین دو طاق کلیسا کشف کردند. طبق منابع تاریخی، این جسد‌ها مربوط به حواریان و قدیسان مسیحی هستند. علاوه بر این بقایا، تکه‌هایی از تابوت‌ها، تکه‌هایی از پارچه زرد و آجری، تکه‌هایی از موم، گِل اخرا و دانه‌های کُندر نیز در این محوطه پیدا شدند.

بازسازی کلیسای سنت استپانوس به عنوان بزرگترین و مهم‌ترین کلیسای ارمنی در تهران و شمال ایران در نظر گرفته شده است. افرادی باور دارند که این بقایا متعلق به جسد حضرت یحیی هستند. منابع تاریخی مانند سفرنامه تاورنیه و عکس‌هایی که علیخان ولی (حاکم شمالی آذربایجان در دوران ناصرالدین شاه قاجار) گرفته و در آرشیو تاریخی کاخ گلستان نگهداری می‌شود، به وجود استخوان‌های حواریون و قدیسان از جمله سنت استپانوس و دانیال نبی اشاره کرده‌اند.

سنت استپانوس، یکی از حواریون مسیح و از اولین مبلغان مسیحیت بود. او به دلیل اعتراض به ظلم و ستم بزرگان یهودی، سنگسار شد. صحنه سنگسار او روی دیوار جنوبی کلیسای سنت استپانوس حکاکی شده است.

استپانوس یکی از شهدای مسیحیت بود و در میان مسیحیان شهرت داشت. او به عنوان یکی از هفت نفر نیک تاماتی که توسط حواریون مسیح تحلیف شده بودند و به عنوان مبلغی در مسیحیت فعالیت می‌کرد، شناخته می‌شود. استپانوس به خاطر اتهاماتی که یهودیان اورشلیم علیه او بیان می‌کردند، دستگیر و در تاریخ ۲۶ دسامبر سال ۳۶ میلادی توسط یهودیان سنگسار شد.

کلیسا خرابه، با معماری تلفیقی و باشکوه، دیدنی‌هایی جذاب را به تماشاگران ارائه می‌دهد. از جمله جلب کننده‌ترین ویژگی‌های این کلیسا، گنبد حجاری و زیبای آن است. کلیسا درون یک حصار سنگی و در قلعه‌ای شبیه به دژ ساخته شده است و هفت برج نگهبانی و پنج پشت استوانه‌ای و سنگی دارد. همچنین، با نام وانگ نیز در زبان ارمنی شناخته می‌شود.

در دیوار غربی بارو، دروازه ورودی با درب چوبی و آهن‌کوبی شده ساخته شده است. حجاری‌های ظریف در پایه‌های طرفین و طاق جناغی این دروازه انجام شده و در بالای طاق، طرحی نقش‌برجسته از حضرت مریم و کودکی عیسی مسیح را می‌توان دید.

در قسمت بیرونی دیوارهای کلیسا، نقاشی‌های برجسته‌ای دیده می‌شود که از جمله آن‌ها می‌توان به سنگسار شدن استپانوس مقدس در ضلع شرقی، مصلوب شدن حضرت مسیح در ضلع غربی و عروج حضرت مسیح اشاره کرد. در قسمت‌های مختلف کلیسا، طرح‌ها و تزیینات متنوعی وجود دارد. طوری که نمای سنگی کلیسا از حجاری و مقرنس‌کاری پوشیده شده است. نقاشی‌های زیبای گچی نیز درون نمازخانه اصلی را مزین می‌کنند.

معرفی بخش های کلیسای سنت استپانوس

در کلیسای سنت استپانوس، بخش‌های مختلفی وجود دارد که در آنها گشت زده‌ام. نمازخانه، برج ناقوس، نمازخانه بوعوس پطرس یا اجاق دانیال، صحن کلیسا یا حیاط کلیسا، پیشخوان ورودی اصلی مجموعه، هشتی ورودی، حیاط دیرها، کلیسای قدیمی، سالن‌های آموزش طلاب، محل اسکان راهب‌ها و مسافران یا انبار و محل ذخیره آذوقه و طویله‌ها از جمله بخش‌هایی هستند که در این کلیسا یافت می‌شوند.

سه بخش اصلی این کلیسا

نمازخانه اصلی

نمازخانه اصلی کلیسای سنت استپانوس ابعاد ۱۶ در ۲۱ متر دارد و در دوره قاجار ساخته شده است. درب ورودی این نمازخانه از چوب منبت‌کاری شده است. روی سر درب نمازخانه، تزییناتی مانند حجاری پایه‌ها، طاق‌نماها، نیم‌ستون‌ها و زنجیرهای کنار مقرنس‌کاری‌ها قرار دارند.

در نقطه شیب سقف، یک نقش دایره‌وار دیده می‌شود که در مرکز آن یک دایره کوچکتر وجود دارد و می‌توان آن را به خورشید نسبت داد. در پایین این نقش، صحنه‌ای از صلیب کشیده شدن مسیح قرار دارد. همچنین سه پنجره در قسمت پایین نمازخانه وجود دارد و اطراف آن نقش‌هایی از صلیب قابل مشاهده هستند.

نمادها و کنده‌کاری‌های روی سنگ در بخش جنوبی نمازخانه دیده می‌شوند.  قسمت بالایی، تصویری از یک عقاب که دو طرف آن گل‌هایی مشابه خورشید قرار دارد و چهارپایه‌ای را با چنگال‌های خود حمل می‌کند، قرار دارد.  زیر این نقش، دو گل و در پایین آن‌ها، در یک قاب مستطیل شکل، صحنه‌ای از شهادت استپانوس نقاشی شده است.

بالای سر استپانوس، سه سنگ و یک عودسوزی دیده می‌شود. همچنین نقش سه فرشته نیز برای تقدیس شخصیت استپانوس ترسیم شده است. در میان این نقاشی‌ها، نقشی شبپس از نقطه‌گذاری دو نقشه در موقعیت‌های مختلف، مرکز مخروطی قرار گرفته است که در آن می‌توانید میز محل را مشاهده کنید. این میز محل، با دو ستون و یک صفحه چوبی دارای شکافی در وسط است.

برج ناقوس

برج ناقوس در لبه شرقی کلیسا قرار دارد و دارای ارتفاعی حدود ۱۷ متر است. ناقوس این برج در دوره قاجار ساخته شده است و دو طبقه دارد. در طبقه بالایی، سه ناقوس قرار دارد که برای اعلان زمان نمازها استفاده می‌شود. در طبقه پایینی برج نیز ناقوسی وجود دارد که در مناسبت‌های مذهبی و مراسم‌ها استفاده می‌شود.

نمازخانه بوعوس پطرس یا اجاق دانیال

این نمازخانه در زیر زمین کلیسا قرار دارد و به آن نام‌های “بوعوس پطرس” و “اجاق دانیال” هم داده می‌شود. نمازخانه بوعوس پطرس یکی از قدیمی‌ترین نمازخانه‌های مسیحیت در ایران است و در زمان صفویه ساخته شده است. این نمازخانه دارای دیوارهای سنگی و سقفی با آجر و سنگ است. در داخل نمازخانه، چهار ستون وجود دارد که به وسیلهٔ آجرها و سنگ‌های منبت‌کاری شده تزیین شده‌اند.

کتیبه های کلیسا

« بسم الله الرحمن الرحیم و هو القدیم

در عصر سلطنت اعلی قدر قدرت، قضا توامان، سکندر حشمت، دارا دربان، نواب اشرف، نایب السلطنه العلیه، عباس میرزا، ارواحنا فداه که خلف ارشد نامدار جمجاه، ظل الله، فتحعلیشاه قاجار است ابقی الله عمره و سلطنه و ادام الله ملکه که مرحمت بی‌نهایت درباره کمترین دعاگو سرکیس ولد استپان خلیفه جلفای من قراء نخجوان داشت و گویا که حسن خدمت کمترین در پیشگاه حضور والا جلوه‌گر شده بود؛ بنابراین قریه دره شام را در تاریخ سنه ۱۲۴۶ به این کمترین که دعاگوی دولت ابد مدت شاهی بودم تیول مرحمت فرمودند که صرف اوجاق دانیال (ع) نمایم و دعاگوی عمر و دولت شاه و شاهزاده و امیرزاده‌ها باشم. در تاریخ سنه ۱۲۴۶ قریه دره شام را از عالیجاه محبعلی بیگ نخجوانی به مبلغ سه صد تومان گرفته وقف اوجاق دانیال (ع) ساختیم که هر کس در این مقام مبارک بعد از این خلیفه بوده باشد، اولا به دولت شاه ایران واجب است دعا کند؛ ثانیا لعنت خدا و نفرین رسول بر آن کس شود که این قریه را بفروشد یا به بیع گذارد و صرف اوجاق ننماید. کتیبه علی اشرف نخجوانی سده ۱۲۴۷ »

کلیسای سنت استپانوس کجاست؟

کلیسای سنت استپانوس در منطقه قزل وانگ یا صومعه سرخ واقع در استان آذربایجان شرقی قرار دارد. این کلیسا در نزدیکی مرز جمهوری آذربایجان و در منطقه آزاد ارس قرار دارد. فاصله آن با شهر جلفا حدوداً ۱۷ کیلومتر است.